МЭДЭЭ, МЭДЭЭЛЭЛ

ЦАГААН ИДЭЭ БЭЛТГЭХ УЛАМЖЛАЛТ АРГА

ЦАГААН ИДЭЭ БЭЛТГЭХ УЛАМЖЛАЛТ АРГА

Монголчууд өнө эртнээс малынхаа сүү саалийг боловсруулан идээ ундааны зүйл бэлтгэн ирснийг цагаан идээ хэмээн нэрийддэг. Эрдэмтэн судлаач Я.Цэвэлийн тэмдэглэснээр Монголчуудын хоол хүнсэнд 130 гаруй цагаан идээ ба цагаан хоолны төрөл байдаг байна. Сүү нь бие махбодод амархан боловсорч, бараг бүрэн шингэдэг төдийгүй хоолны шингэцийг сайжруулдаг, ходоодны шүүсийг хамгийн багаар ялгаруулдгаараа онцлог юм. Хонь ямаа, үнээний сүүг боловсруулан хэрэглэхээс гадна эмийн чанартай хэмээн улаан үнээ, цагаан ямааны сүүг түүхийгээр хэрэглэх нь бий.

Тараг бүрэхдээ болсон сүүг бүлээсгээд бага зэргийн хөрөнгө хийж сайн самарч, дулаан хучлагаар хучна. Хөрөнгө багадвал тараг бүрэлдэхгүй, ихэдвэл хэт исгэлэн хүчтэй болно. Шинэ таргийг шүүсний дараа үлдэх өтгөн хувийг хөрөнгө гэж нэрлэдэг.

Таргийг буцалгаж ээдүүлээд уут саванд хийж шүүнэ. Шар ус нь гоожиж аарц нь үлдэхэд марль, даавуунд боож, том чулуун завсар хавчуулж, нягт болгоно. Нягтарсан аарцыг нарийн утсаар зүсэх, хэв гаргах зэргээр бэлдээд дэлгэц хэмээх хавтан дээр өрж нар, салхинд хатааж боловсруулахыг ааруул гэнэ. Ааруулыг зүссэн, хэвлэсэн байдлаар нь хурууд, хорхой, зүсмэл, базмал, атгамал, үрлэн, хэвийн, дугуй, шоо, еэвэн гэх мэтээр нэрлэдэг.

Тогоо нэрэхэд гарсан цагаа, буцалгасан айраг, таргийг шүүж аарц бэлтгэнэ. Цагааг шүүж хийсэн аарцыг нэрмэлийн аарц, таргийг шүүж хийсэн аарцыг тарагны аарц гэнэ. Нэрмэлийн аарцыг хийхдээ цагааг өөр саванд юүлж 10-12 цаг байлган хөргөнө. Даавуун уутанд хийж зөөлөн шахаж шар усыг нь гадагшлуулна. Үүний дараа дахин бага зэрэг сүү хийж, шүүгээд сэврээнэ. Тарагны аарц хийхдээ шинэ бүрсэн таргийг зөөлөн гал дээр буцалгаад шүүдэг.

Үхэр, хонь ямааны болсон болон түүхий сүүгээр бяслаг хийнэ. Сүүгээ зөөлөн гал дээр халааж, шар сүү юмуу тараг хийж ээдүүлээд уутанд хийж шар усыг шүүнэ. Дараа нь даавуу юмуу марльд дөрвөлжин хэлбэрт оруулан боож хоёр хавтгай мод эсвэл чулуун завсар хийж хүндрүүлэгчээр дарж шахан нягтруулна. Шахсан бяслаг 1-3 цагийн дотор жигд нягтарна. Зөв ээдүүлж сайн шахсан бяслаг гадуураа атираагүй, зүсэхэд ширхэг нь мэдэгдэхгүй, нягт биежилттэй байдаг. Түүхий сүүний бяслаг тослог, болсон сүүний бяслагаас чанарын хувьд илүү байна. Нөгөө талаар болсон сүүний бяслаг тослог багатай учир хэтэрхий чилгэр хатаж, дэвтэхдээ муу тул төдийлөн хатааж нөөцөлдөггүй.

Сүүгээ хөөрүүлэн, самрахдаа зугуухан жигд гоожуулан хөөсрүүлж өрөм үүсгэдэг. Хөөрүүлсэн сүү аажмаар хөрж, хөөс нь замхран өрөм бэхжиж эхлэх үед зөөлөн галаар дахин халааж дөнгөж дөвийлгөөд орхино. Дөвийлгөх нь өрмийг биежүүлж, зузааруулах, цөцгий суулгах зорилготой юм. Өрөм загсаахдаа галыг ширүүдүүлбэл сүү дэврэн өрмөн бүрхүүл хагарч, цаашид зузаарахад нь муу нөлөө үзүүлнэ. Мөн гал багадах, сүүний халаалт, загсаалтыг дутуу хийвэл өрөм нимгэн, сарамгар болно. Загсаасан өрөмтэй сүүг гаргаж, сэрүүн газар 12-24 цаг байлгаад тогоотой өрмийг захлаж дундуур нь нугалан цөцгийтэй талаар нь хавсраад тавиур дээр тавьж эгшээдэг. Үүнийг өрөм байлгах гэнэ. Сүүний цөцгийн тосыг ялгаж авахаас гадна сүүг хөөрүүлэлгүй сэрүүн газар тавьж хөргөхөд сүүний цөцгий дээд талд царцангитан тогтдог. Үүнийг “цөцгий” гэнэ. Тогооны өрмийг малын гүзээ олгой, модон саванд өдөр өдрөөр хурааж сэрүүн газар хадгалбал түүхий өрөм буюу “зөөхий” болно. Үүнийг зөөхий хураах гэнэ.

Хураасан зөөхийгөө марль, даавуун уутанд хийж, шар усыг нь шүүрүүлээд саванд хийж хутган, тослогийг нь шар уснаас салгана. Үүнийг цагаан тос гэнэ. Намар оройхон болох үед зун хурааж нөөцөлсөн өрөм, зөөхийгөө хайлж шар тосыг нь ялгаж аваад үлдсэнийг нь ээзгийтэй хольж хонины гүзээнд хийн царцааж өвлийн хүнсэнд нөөцөлдөг. Үүнийг цагаан тос, хайлсан тос, хольсон тос гэх мэтээр нэрлэдэг. Цагаан тосонд элсэн чихэр, үзэм нунтаглаж үйрүүлсэн ээзгий, мэхээр, бор гурил хольж улам амтлаг болгон хоолонд хэрэглэнэ.

Зөөхий, цагаан тосоо хайлуулахад шар тос ялгардаг. Монгол үнээ, хайнагны сүүний шар тос шаравтар, сарлагийнх хурц шар, хонь, ямаа, ингэнийх цагаавтар өнгөтэй байдаг. Түүхий өрмийг хүйтэн усанд базаж гаргаад хайлбал шар тос их ялгарна. Түүнчлэн хайлж байгаа өрмөнд хүйтэн сүү, сүүний шар ус бага зэрэг хийхэд тос ялгарах нь хурдасна. Монголчууд шар тосыг дангаар хэрэглэхээс гадна бин, далан давхар, шарвин, хуушуур хайрах, цайнд хийж самрах, цай хийцлэх, будаа хутгах, боовны зуурмагт хийх, боов чанах, арвайн гурил зуурч идэх зэрэгт хэрэглэхээс гадна элдэв өвчин хууч засах, эмчилгээ түүнчлэн бурхан номын үйл, тахилд хэрэглэж ирсэн уламжлалтай.

Ааруул хурууд хийхэд шавхаж авсан шүүсийг шар ус гэх бөгөөд архи нэрэх, гурил эсгэхэд хэрэглэдэг. Цагааны шар ус гэж байх бөгөөд түүнийг хатингар дорой мал угаахад хэрэглэнэ. Мөн цагааны шар усаар арьс шир идээлбэл арьсны үс нь сэргэж, чийг нойтныг тэсвэрлэх чанар нь сайжирдаг байна.

Монголчуудын өргөн дэлгэр хэрэглэж ирсэн ундаа бол цагаагаар нэрсэн архи юм. Үүнийг Монгол архи, нэрмэл архи, шимийн архи, сүүний архи гэх мэтээр нэрлэх ба бэлтгэх явцыг “тогоо нэрэх” хэмээнэ. Тогоо нэрэхдээ бэлтгэсэн цагаагаа, эсвэл таргаа тогоонд бялхтал хийж, дээр нь дээшээ шувтан хоёр тохой өндөр бүрхээр суулгаж, түүний амсар дээр жалавч буюу жижиг тогоо тавина. Ингээд цагаа буцлахад спирт ууршин дэгдэж хүйтэн ус бүхий жалавчны ёроолд хөрөөд дусал болон доош унахдаа бүрхээрийн дунд хавьд байрлах тосгуурт хураагдан тусгай цоргоор гадагш гоожиж, тоссон саванд архи хуримтлагдана. Анх гоожсон архийг “сувс” гэх ба энэ нь хамгийн муу чанартай архинд тооцогдоно. Сувсаа дахин нэрвэл архи болох бөгөөд үүнийг “арз”, арзаа дахин нэрвэл “хорз”, хорзоо нэрээд “шарз”, шарзаа нэрээд “борз” болно. Ийнхүү хэдий олон дахин нэрэх тусам архи нь төдий чинээ хатуу гардаг. Харин жалавч буюу бүрхээрийн дээр байх жалавчны ус 30 орчим хэм халахад хүйтэн усаар сольж дүүргэнэ. Ингэж нэг тогоо нэрэхэд 3-4 удаа ус сольдог. Усыг олон солих тусам архины чанар муудах тул 1-2 удаа соливол сайн. Шимийн архин дээр чавга хийж амсрыг сайтар битүүмжлээд чанга боож, дээр нь шаазан сав хөмрөн метр хиртэй нүх малтан булж жил өнжөөд гаргасныг “дармал архи”, 2-3 жил хадгалаад хур архи болгохыг “хуршаасан архи” гэнэ.

Хөөрүүлсэн халуун сүүн дээр бага зэрэг тараг хийж ээдүүлэн шар сүүнээс нь ялган авч үлдсэн цагаан шаарыг бяслаг шахахгүйгээр хийдэг идээг ээдэм гэнэ. Аяга ээдэм идэхэд тамир тэнхээ оруулах, элдэв хорыг биеэс зайлуулах, ялангуяа элэг цөсний өвчинд эм болдог. Ээзгий хийхдээ сүүг бяслаг шахахтай адил ээдүүлэн харин шар сүүг нь шүүж ялгалгүй, зөөлөн галаар буцалган ээдэмд нь шингээн ширгээдэг. Ингэхдээ ээдмийг жижиглэн хусуураар хутган хүрэн шаргал өнгөтэй болтол нь хуураад тусгайлан бэлтгэсэн дэлгэц модон дээр гарган тавьж хатаана. Ээзгийг дангаар нь хэрэглэхээс гадна цагаан тосонд хольц болгоно.

Хуваалцах:

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter

“НҮҮДЭЛЧИН” ДЭЛХИЙН СОЁЛЫН ФЕСТИВАЛЬ

“Нүүдэлчин” Дэлхийн соёлын фестивалийн удирдамж, гарын авлагыг эндээс татна уу